2. XIX. Yüzyılda Osmanlı’da İmamlar, Muhtarlar ve

Köylüler

Osmanlı dünyasının toplumsal örgütlenmesinde çok önemli bir yeri

olan imamlar, topluma hizmet veren kadrolar içinde en geniş yeri işgal

etmektedir (Beydilli, 2001:1). Tanzimat’a kadar imamların köyde ya da

kentte bir mahallede devleti temsil etmekte olduğu bilinmektedir. Özellikle

köylerde ahali üzerinde etkili olmalarından dolayı köy hayatının önde gelen

simaları ve dolayısıyla köy idaresinin nüfuzlu şahsiyetleri arasındadırlar.

İmamların tayinlerinde, genelde bu hizmeti yerine getirmek için yeterli dini

bilgiye ve iyi ahlaka sahip olma şartları aranmış, ancak eğitim durumları

her zaman göz önüne alınmamıştır (Beydilli, 2000:181). Bu nedenle

imamlık, özellikle köy gibi küçük yerleşim alanlarında ve kırsal kesimlerde

babadan oğula veya aile fertlerinden birine geçebilmekteydi.

imamlık vazifesinin babadan oğula devredilmesi geleneğinin geçerliliği, bu

iş için gerekli dini eğitimin aile içinde alındığı ve imamların çocuklarını

kendilerine halef olmak üzere yetiştirdikleri kanaatini uyandırmaktadır.

Beydilli’ye göre, bu eğitimin kalitesini ölçmek mümkün olmamakla

beraber, özellikle küçük yerleşim birimlerinde ve köylerde eğitimin yetersiz

kaldığı ve genelde, avama lazım olacak dini meseleler ve ilmihal bilgi

düzeyini pek aşmadığı anlaşılmaktadır (Beydilli, 2000:183).

İmamların vazifeleri din işleriyle kısıtlı değildir. Aynı zamanda

köylerdeki eğitim işleri de imamlar tarafından yürütülmektedir. Köylü

halkın, tarlada çalışacak işgücüne her zaman ihtiyacı olduğundan,

çocuklarını sıbyan mekteplerine göndermediği anlaşılmaktadır. Bu yüzden,

köyde caminin yanında ya da bir köşesinde yer alan sıbyan mekteplerine

çocukların devam edip etmediklerine nezaret etmek de onların görevleri

arasındadır (Beydilli, 2001). Osmanlı Devleti’nde Sultan II. Mahmut

döneminde yapılan yenileşme hareketlerinden birisi de eğitim alanında

yapılan yeniliklerdir. Buna göre, 1824 yılında yayınlanan bir fermanla

ilköğretim zorunlu hale getirilmiştir.

olduğu bilinmemekle birlikte, tüm ülkeyi kapsayacak biçimde ilköğretim

zorunluluğunun Tanzimat döneminde gerçekleştiğini burada belirtmek

1

nesil boyunca babadan oğula geçmesi hususunda; Osman Hoca - Ahmet Hoca

(Gültoprak) -Ali (Hoca) Gültoprak örnek verilebilir. Bu bilgilere, İsmail Kırbaş’la

26.05.2004 tarihinde Selimağa Köyü’ndeki evinde yaptığımız kişisel görüşmede

ulaşılmıştır. İsmail Kırbaş, D.T. 1340, Yer:Selimağa Köyü’ndeki Evi, 26.05.2004.

2

Tarihi

238

gerekir.

tüm köy çocuklarına Elifba, Amme Cüzü, Türkçe Tecvid (harflerin ve

Kur’an’ın okunma biçimi), İlmihal (dini bilgiler) ve Kur’an-ı Kerim (iki

kez hatim ettirilecek şekilde) okutmaktaydılar (Akyüz, 2001:148).

İmamların ücretleri ise, köylü tarafından karşılanmaktaydı. Örneğin

Balıkesir köylerinden Kamçılı Köyü temettüat kayıtlarından bu köyde

oturan Hacı Mehmet Efendi, köylü tarafından yıllık 30 kile buğday ücretle

köye imam tayin edildiği görülmektedir (BOA, ML.VRD.TMT., nr.7227,

1/1:255).

Ortaylı, Osmanlı klasik döneminde köy ve nahiye gibi kırsal

yerleşmelerin hiçbir yönetsel özelliği olmadığı ve bu birimlerin vergi

defterlerindeki mükellefiyet kayıtları dışında devlet tarafından da idari bir

birim olarak düşünülmediği görüşündedir. Çünkü, bir köy bazen bir

sancakbeyi hassı, beylerbeyi hassı veya padişah hassı olarak

kaydedilebilmekte; çoğunlukla da sipahiler arasında zeamet ve tımar olarak

bölüştürülmektedir. Yani köyün kendi içinde bir yöneticisi ve sadece o

köyün sorumlusu olan bir yönetimi yoktur. Bu nedenle Osmanlı merkezi

idaresi için köyün değil, köylerin önemli olduğu görüşündedir (Ortaylı,

2000:98). Bununla birlikte şehirlerde “mahalle” ve kırsal alanda da “köy”

toplulukları, Osmanlı yönetiminin klasik devirden beri en alt birimleridir.

Günümüzde küçük de olsa değişikliklere uğramasına rağmen

varlığını sürdürmekte olan muhtarlık kurumu kuruluncaya kadar Osmanlı

köylerinde idari anlamda “köy imamı”

“ihtiyar” denilen şahıslar bulunmaktaydı. Bunlar köyü temsilen bazı

görevleri yaptıkları gibi, köylü ile devlet arasındaki irtibatı da

3

Tâlim ve Tedris ve Terbiyelerini Ne Vechile İcra Eylemeleri Lâzım Geleceğine Dair

Sıbyan Mekâtibi Hâceleri Efendilere İta Olunacak Tâlimat” adıyla bir belge

yayınlanmıştır. Bu talimatnamede, 7 yaşına giren çocukların sıbyan mekteplerine

devamı zorunludur. 4-5 yaşlarındaki çocuklar, ana-babaları isterlerse kabul olunur. 7

yaşına girip de okula gitmeyen çocukları özel memurlar, imam ve muhtarlar izleyecek

ve velileri cezalandırılacaktır. 7-13 yaş arasında olup, ailesinin geçimi için çalışması

gerekli olan çocuklar akâid-i diniye (dini bilgiler) öğrenmek için sabahları bir saat okula

geleceklerdir. Sıbyan mekteplerinin öğretim süresi 4 yıldır. Fakat gerekli bilgileri

öğrenmemiş çocuklar 3 yıldan fazla okulda tutulabilir. 7. senenin sonunda da başarı

gösteremeyenlerin devamı velilerin isteğine bağlıdır. Bkz.: Yahya Akyüz,

Tarihi

4

Balıkesir Şer’iye Sicillerinden elimizde bir kayıt vardır. Bu belgede; “Siz ki karye-i

Akdarma’da sakin ve sair kurâlarda sakin imamlar ve ahalilersiz, karyelerde olan

buğdayı hariçten bir yere vermeyip buğdayı ekmekçilere teslim edin...” denilmektedir.

Burada köylülerin ürettikleri buğdayı başka köylere vermemesi istemekte ve bu

durumdan da imamlar sorumlu tutulmaktadır. Bkz.: BŞS, nr.699, s.105.

5

239

sağlamaktaydılar. Klasik dönem Osmanlı kentlerinde ise mahalle

düzeyinde aynı görevleri imamlar yerine getirmekteydi (Çadırcı, 1991:38).

Ahalisi Hıristiyan olan köylerde, imamın yerine papaz bulunmasından

başka, bu köylerin kethüdaları da yine Hıristiyan’dı (Akdağ, 1999:36).

Ziraatçi Müslüman ve Hıristiyan halk, ister ayrı köylerde köy komşusu ister

aynı köylerde ev komşusu olarak yaşasınlar, devlet üst otoritesini kabul

etmiş olarak belli bir sosyal düzen ve barış içerisinde yaşamaktaydı.

İmamların köylerin idaresindeki ağırlıklı konumu Tanzimat devrine

kadar değişmeden kalmıştır. XIX. yüzyılın ilk yarısında II. Mahmut’un

başlattığı “merkezi bir devlet kurma” çalışmalarının köylerdeki en önemli

yansımalarından birisi de muhtarlık teşkilatının kurulması olmuştur

(Çadırcı, 1970). Bu döneme gelindiğinde, köylerin idaresinde imamların

yerini muhtarların aldığı görülmektedir. Daha sonraki süreçte muhtarlık

kurumunun yaygınlaşmasından sonra, imamların köylü-devlet

ilişkilerindeki rolü ikinci plana kaymaya başlamıştır. Asayişi sağlamak ve

taşradaki ayanların etkisini kırmak amacıyla kurulduğu anlaşılan

muhtarlıkların, köylerde asayişin sağlanması, vergilerin toplanmasına

yardımcı olmak, köyden şehre gitmek isteyenlere “mürûr tezkeresi” vermek

ve köyden başka mahallere devamlı yerleşmek için göç edenleri deftere

kaydedip Defter Nazırı’na bildirmek gibi görevleri vardı (Çadırcı, 1970).

Ahmet Lütfi Efendi’ye göre, muhtarlıkların kurulmasına ilk defa

İstanbul’da başlanmıştır. Yeniçeri ocağı kaldırıldıktan sonra, şehrin

güvenliğini sağlamak, vergi toplayabilmek amacıyla İstanbul’da erkek

nüfusun tespit edilmesi gerekmekteydi. Asayişin dışında nüfusun artması,

işsizlik ve serseriliğin önünün alınması için şehre giriş ve çıkışların kontrol

altına alınması ve diğer mali-mülki görevlerin yerine getirilmesi için yeni

bir kamu görevlisi gerekmekteydi. İmamların gelen gidenlerin mürur

tezkerelerini kontrolde ihmal ve yolsuzlukları görüldüğünden, her

mahalleye ahalinin önde gelenlerinden evvel ve sânî olmak üzere ikişer

muhtar tayin edilmiştir (Ahmet Lütfi Efendi, 1999:445;Ortaylı, 2000:108).

Bu da Osmanlı’da köy ve mahalle muhtarlıklarının kurulmasına

Tanzimat’tan önce başlandığını göstermektedir.

6

Seyyah Kannenberg’in gözlemine göre, bu dönemde Osmanlı köyünde ileri gelen

kişileri ise;” muhtar, köyün en zengini ve en yaşlısı (bu adama hacı olsun olmasın hacı

diye hitap edilir), gençlerden çavuş veya onbaşı (bu kişiler bu lakapları ömürleri

boyunca taşırlar. Örneğin; Hasan Çavuş, Hüseyin Onbaşı gibi), hoca (köyde okuma

yazma bilen tek kişi ki aynı zamanda camii imamlığı da yapar)dır.” Ayrıca seyyah, XIX.

yüzyıl Anadolu köylerine ait bir ilginç gözlemi de anlatmaktadır: Hemen hemen her

Türk köyünde ödemeleri tarla ürünleri olarak kabul eden Rum veya Ermeni bakkalların

olduğunu söylemektedir. Yine de, bu son gözlemin İç Anadolu köyleri için geçerli

olduğu unutulmamalıdır. Bkz.: Metin And, “19. Yüzyılda Anadolu Köyü Üzerine Bir

Yabancının Gözlemleri”,

240

Anadolu’da muhtarlıkların ilk kurulduğu yer olan Kastamonu’da

bu kuruluş, ayanların nüfuzunun kısıtlanmasında bir araç olarak

düşünülmüşse de (Çadırcı, 1970:412), yaygınlaşması imamların aleyhine

bir netice vermiştir. Ancak imamların mahalle halkına ve muhtarlara kefil

olmalarının sağlanmasıyla da, itibarlarının korunmuş olduğu

anlaşılmaktadır. Bu durum bir belgede: “...bir mahalle ahalileri birbirlerine

ve muhtarlar mahalleleri ahâlilerine ve imamlar dahi topuna kefil olarak...”

(Beydilli, 2001:12) şeklinde ifade edilmektedir.

Muhtarlık teşkilatının Anadolu’da yaygınlaşmaya başlamasıyla

birlikte imamların yapmakta olduğu yönetimle ilgili işler de (nüfus

kayıtlarının tutulması, ölümlerin kanunun ön gördüğü zaman içinde

bildirmek kaydıyla ilmühaber vermek gibi) muhtarlara devredilmeye

başlanmıştır. Nihayetinde nikah işlerinin de ellerinden alınmasından sonra

“gassallık” hizmetiyle yetinmek zorunda bırakılmalarıyla imamların büyük

geçim sıkıntısı içine girdikleri ve imparatorluğun son dönemlerinde bu

husustaki merkeze yaptıkları şikayetlerin giderek arttığı tespit edilmektedir

(Beydilli, 2001:12). Bu dönemde çağdaş bir kaynağın imamların maaşları

konusunda “200, 300, 400 kuruş maaşı ölmeye fazla ama yaşamaya

yetmez” (Beydilli, 2001:54) şeklindeki değerlendirmesinden imamların

maaşlarının da yetersiz olduğu anlaşılmaktadır.

Köylerde, muhtarların kamusal alanda görevlerini gerçekleştirirken

onlara yardımcı olan, günümüzdeki gibi bir ihtiyar heyetinin ne zaman

kurulduğu kesin olarak bilinmemektedir. Bu konuda Çadırcı, XIX. yüzyılın

ilk yarısında ihtiyar meclislerinin varlığıyla ilgili herhangi bir kayda

rastlamadığını (Çadırcı, 197:411) bildirmektedir. Ortaylı’ya göre ise,

mahalle ve köy yönetimini yerel yönetim statüsüne kavuşturmakta büyük

bir adım teşkil eden ihtiyar meclisleri, ilk defa 1864 Vilayet Nizamnamesi

ile resmen kurulmaya başlanmıştır. İhtiyar meclislerinin ilk kurulup

çalışmaya başladığı yer de Tuna Vilâyeti olmuştur (Ortaylı, 2000:109).

Bütün bunlardan başka, köy muhtarlıklarının günümüzdeki statüsü, hala

Osmanlı vilayet sisteminin attığı temel üzerinde durmaktadır. Ne

Meşrutiyet döneminde ne de Cumhuriyet döneminde çıkarılan yasaların bu

temeli değiştirebildiğini ileri sürmek oldukça güç olacaktır (Ortaylı,

2000:111).